Xülasə: Turizm sahəsində tədris proseslərinin idarə olunması müasir dövrdə strateji əhəmiyyət kəsb edən bir istiqamətdir. Bu sahənin idarə olunması yalnız nəzəri biliklərin ötürülməsi ilə kifayətlənmir, həm də tələbələrdə praktiki bacarıqların, idarəetmə vərdişlərinin və peşə etikası prinsiplərinin formalaşdırılmasını hədəfləyir. Tədris prosesinin effektiv idarə olunması üçün müasir kurikulumların hazırlanması, təlim metodlarının innovativ texnologiyalarla zənginləşdirilməsi və təhsil müəssisələrinin turizm sənayesi ilə əməkdaşlığının gücləndirilməsi əsas prioritetlərdəndir. Rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, onlayn tədris platformalarının istifadəsi və beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi tədris prosesinin çevik və səmərəli idarə olunmasına şərait yaradır. Bu yanaşma həm tələbələrin müasir turizm bazarının tələblərinə uyğun hazırlanmasını, həm də təhsil sistemində keyfiyyət və şəffaflığın artırılmasını təmin edir. Eyni zamanda, beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq və ikili diplom proqramları turizm təhsilinin qlobal səviyyədə tanınmasına mühüm töhfə verir. Turizm təhsili sistemində innovativ metodların, rəqəmsal texnologiyaların və interaktiv təlim modellərinin tətbiqi tədrisin keyfiyyətini artırır, tələbələrin yaradıcılıq və analitik düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir. Eyni zamanda, turizm müəssisələri ilə ali və orta ixtisas təhsil müəssisələri arasında əməkdaşlıq, təcrübə proqramlarının təşkil olunması və dual təhsil modellərinin tətbiqi bu sahədə kadr potensialının gücləndirilməsinə xidmət edir. Nəticə etibarilə, turizm sahəsində tədris proseslərinin səmərəli idarə olunması ölkənin iqtisadi və mədəni inkişafına töhfə verən, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin formalaşmasını təmin edən mühüm amildir. Azərbaycanın zəngin mədəni və təbii irsi nəzərə alındıqda, turizm təhsilinin idarə olunması milli dəyərlər və yerli potensial üzərində qurulmalıdır. Bu, həm ölkənin turizm sahəsində rəqabət qabiliyyətini artırır, həm də milli irsin qorunmasına xidmət edir. Nəticə etibarilə, turizm sahəsində tədris proseslərinin səmərəli idarə olunması həm peşəkar kadr hazırlığının keyfiyyətini yüksəldir, həm də ölkənin iqtisadi və mədəni inkişafına mühüm töhfə verir.
Açar sözlər:turizm tədrisi, turizm işçiləri, tədrisin idarə olunması, peşəkar turizmçilər, bələdçilik və s.
Xülasə: Məqalədə, göstərilir ki, Azərbaycanın zəngin tarixi, mədəni irsi və təbii gözəllikləri turizmin inkişafı üçün möhkəm əsas yaradır. Turizm təkcə istirahət vasitəsi deyil, həm də milli kimliyin, xalq sənətkarlığının, musiqinin və mətbəxin dünyaya tanıdılması üçün mədəni körpü rolunu oynayır. Şəki, Qəbələ, Naxçıvan, Şuşa kimi şəhərlər, muğam, xalçaçılıq, aşıq sənəti kimi dəyərlər Azərbaycanı mədəni turizmin regional mərkəzinə çevirir. Turizmin inkişafı həm iqtisadi gəlir gətirir, həm də milli dəyərlərin qorunmasına, qədim sənət növlərinin yenidən dirçəlməsinə xidmət edir. Bəhs olunur ki, müasir dövrdə rəqəmsallaşma, gənclərin iştirakı və Qarabağ bölgəsinin bərpası turizm sahəsinə yeni nəfəs gətirir. Turizm və mədəniyyət bir-birini tamamlayan iki sahə kimi Azərbaycan cəmiyyətinin gələcək inkişafında əsas rol oynayır. Bu əlaqənin gücləndirilməsi milli irsin beynəlxalq səviyyədə təbliğini, mədəni müxtəlifliyin qorunmasını və ölkənin qlobal imicinin möhkəmlənməsini təmin edir. Turizm Azərbaycanın mədəniyyətini yaşadan və onu dünyaya tanıdan ən təsirli vasitədir. Turizm və milli mədəniyyət bir-biri ilə sıx bağlı olan iki mühüm sahədir. Milli mədəniyyətin zənginliyi və özünəməxsusluğu turizmin inkişafı üçün əsas resurs rolunu oynayır. Azərbaycanın çoxəsrlik tarixi, mədəni irsi, folkloru, musiqisi, milli mətbəxi və memarlıq abidələri ölkəyə gələn turistlər üçün xüsusi maraq doğurur. Bu baxımdan, turizm təkcə iqtisadi gəlir mənbəyi deyil, həm də milli dəyərlərin dünyaya tanıdılmasında mühüm vasitədir. Eyni zamanda, milli mədəniyyətin qorunması və turizm fəaliyyəti arasında düzgün balansın yaradılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Mədəni turizmin inkişafı nəticəsində yerli icmaların iqtisadi rifahı artır, ənənələr yaşadılır və mədəni irs gələcək nəsillərə ötürülür. Beləliklə, turizm və milli mədəniyyətin qarşılıqlı təsiri ölkənin beynəlxalq imicinin formalaşmasına, milli kimliyin güclənməsinə və sosial-iqtisadi inkişafın dayanıqlığına mühüm töhfə verir.
Açar sözlər: Turizm, milli mədənyyət, maddi-mənəvi dəyərlər, coğrafi yerləşmə, turizm cəlbediciliyi və s.
Xülasə: COVID-19 pandemiyası qlobal turizm sektoruna ciddi təsir göstərmiş, dünya üzrə səyahət, qonaqpərvərlik və əlaqədar iqtisadi fəaliyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə pozmuşdur. Beynəlxalq səyahət məhdudiyyətləri, sərhədlərin bağlanması və sağlamlıqla bağlı narahatlıqlar turist axınının kəskin azalmasına gətirib çıxarmışdır. Birləşmiş Millətlər Dünya Turizm Təşkilatının (UNWTO) hesabatına əsasən, 2020-ci ildə beynəlxalq turist səfərləri keçən illə müqayisədə 75% azalmışdır. Nəticədə, turizm ixrac gəlirlərində təxminən 1,2 trilyon dollar iqtisadi itki qeydə alınmış və əsasən turizmə güvənən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə təxminən 60 milyon iş yeri itirilmişdir. Aviasiya, qonaqpərvərlik və mədəni turizm kimi əsas sahələr ciddi bağlanmalar və gəlir itkisi ilə qarşılaşmışdır. Pandemiya, eyni zamanda, rəqəmsal transformasiya, daxili turizm və dayanıqlı səyahət meyllərinin daha da sürətlənməsinə səbəb olmuşdur. Bu məqalədə pandemiyanın turizmə qısamüddətli və uzunmüddətli iqtisadi təsirləri araşdırılır, pandemiyadan sonrakı bərpa dövründə dözümlülük, davamlılıq və innovasiyanın vacibliyi vurğulanır.
Açar sözlər: Covid-19, Pandemiyanın təsiri, Turizm sənayesi, İqtisadi bərpa, Səyahət məhdudiyyətləri
Xülasə: Azərbaycanın turizm sektorunda mövcud potensialın reallaşdırılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər daxili turizmin genişləndirilməsi, xarici turist axınının stimullaşdırılması və müasir marketinq alətlərinin tətbiqi ilə səciyyələnir. Mədəni turizm bu strategiyanın mühüm tərkib hissəsi olaraq ölkənin beynəlxalq bazarda rəqabət qabiliyyətini yüksəldir. Azərbaycanın zəngin tarixi irsi bu sahədə əlavə bazar üstünlüyü formalaşdırır və ölkənin imicinin güclənməsinə, sosial-iqtisadi sabitliyin artmasına müsbət təsir göstərir. Dörd əsas turizm dəhlizi boyunca yerləşən mədəni obyektlər yüksək potensiala malik olsa da, bəzi rayonlarda təbii və antropogen təsirlər nəticəsində bu obyektlərə dəymiş ziyan turist təəssüratlarını mənfi istiqamətdə formalaşdırır. Bu vəziyyət ölkənin mədəni irsinin tam dərk edilməsini çətinləşdirir və turizm layihələrinin inkişaf tempini zəiflədir. Əksinə, mədəni qaynaqların sistemli idarə edilməsi və qorunması məşğulluğun artmasına, icmaların gəlirlərinin yüksəlməsinə və investor maraqlarının güclənməsinə şərait yaradır. Mədəni abidələrin qeydiyyata alınması, mövcud vəziyyətlərinin təhlili və məqsədli istifadə planlarının hazırlanması turizm siyasətinin əsas prioritetlərindəndir. Bu istiqamətdə fərqli məzmunlu və dəyərləri əks etdirən turizm məhsullarının yaradılması ölkənin beynəlxalq təbliğinə və gəlir mənbələrinin şaxələndirilməsinə strateji töhfə verir. Müasir mərhələdə turizm sektoru yalnız xidmət sahəsi deyil, həm də kapital və investisiya axınlarını təşviq edən mühüm maliyyə mexanizmidir. Kurort məkanları infrastrukturun genişləndirildiyi, işgüzar fəallığın artdığı və sərmayələr üçün əlverişli şəraitin yarandığı kompleks iqtisadi vahidlər kimi qiymətləndirilməlidir. Dövlət-özəl tərəfdaşlıq layihələri və “intellektual ixtisaslaşma” yanaşmaları regionların iqtisadi inkişaf modelinə yeni keyfiyyət gətirərək turizmi strateji prioritetə çevirir. Bu amillər turizm məkanlarının inkişafının investisiya strategiyalarının uğurlu həyata keçirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini təsdiqləyir.
Açar sözlər: Turizm destinasiyası, investisiya cəlbediciliyi, mədəni turizm, regional iqtisadi inkişaf, dövlət-özəl tərəfdaşlığı
Xülasə: Əhalinin ərzaqla təminatında, ölkənin ümumi daxili məhsulunun artırılmasında, ərzaq təhlükəsizliyi səviyyəsinin yüksəldilməsində aqrar sahənin və aqrar-ərzaq məhsulları biznesinin rolu yüksək qiymətləndirilir. Eyni zamanda, aqrar sahədə və aqrobiznesdə innovasiya texnologiyalarının işlənməsi və tətbiqinin genişləndirilməsi bu istiqamətlərdə inkişaf üçün böyük imkanlar açır. Son illər qlobal miqyasda aqrar-ərzaq məhsullarına tələbin artması, iqlim dəyişikliyinin yaratdığı fəsadlar, aqrar sahədə işçi qüvvəsinin çatışmazlığı, aqrar məhsullarla təminat zəncirinin səmərəli idarə edilməsi və digər qlobal problemlərin həllində olduğu kimi aqrobiznesdə də yeniklərin tətbiqinin rolu xeyli artmışdır. Bildirilir ki, robotlardan, mexanikləşdirilmiş və avtomatlaşdırılmış sistemlərdən, pilotsuz uçuş aparatlarından, sensor sistemindən, süni intellektdən və digər innovativ alət və vasitələrdən istifadə, kənd təsərrüfatı resurslarının daha səmərəli istifadə edilməsinə, təsərrüfatçılıq ənənələrinin və təcrübələrinin təkmilləşdirilməsinə, bütövlükdə aqrar sahənin və aqrobiznesin inkişafına əhəmiyyətli töhfə verir. Belə nəticəyə gəlinir ki, aqrobiznes subyektlərinin innovativ texnologiyalardan və rəqəmsal platformalardan istifadə etmələri, satışın və gəlirlərin artmasına, aqrar sahənin ÜDM-də xüsusi çəkisinin yüksəlməsinə, aqrar-ərzaq məhsulları tədarükü və təminatı zəncirinin çevik mexanizminin yaradılmasına zəmin yaradacaq.
Açar sözlər: rəqəmsal, innovasiya, aqrar sahə, aqrobiznes, davamlı aqrobiznes.
Xülasə: Universitet innovasiya investisiyalarının empirik öyrənilməsi müasir elmi mühitdə həm nəzəri, həm də praktik baxımdan olduqca aktualdır. İnnovasiya iqtisadiyyatı sürətlə inkişaf etdikcə universitetlərin yalnız tədris və tədqiqat müəssisələri kimi deyil, həm də yeni texnologiyaların, startapların və kommersiya yönümlü elmi nəticələrin əsas generatorları kimi rolu artmaqdadır. Bu səbəbdən universitetlərin innovasiya fəaliyyətinə yatırılan investisiyaların öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə bir öyrənmənin etibarlı nəticələr verməsi üçün ənənəvi tədqiqat metodları kifayət etmir, çünki bu sahədə həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət göstəricilərinin birlikdə nəzərə alınması tələb olunur. Kəmiyyət metodları, məsələn, maliyyə göstəricilərinin statistik təhlili, investisiya həcmlərinin müqayisəsi və gəlirlilik göstəriciləri universitet innovasiya fəaliyyətinin iqtisadi tərəfini əks etdirir. Lakin bu nəticələr universitetlərin sosial missiyasını, akademik mühitdə yaratdığı dəyişiklikləri və uzunmüddətli strateji təsirlərini tam şəkildə izah etmir. Digər tərəfdən, keyfiyyət metodları, yəni rəhbərlərlə, müəllimlərlə, tələbələrlə və investorlarla aparılan müsahibələr, fokus qruplar və ekspert rəyinə əsaslanan yanaşmalar, daha çox subyektiv dəyərləndirmələri əks etdirir və geniş statistik təsvir verməkdə məhdudiyyətə malikdir. Buna görə də empirik araşdırmalarda kombinə edilmiş tədqiqat dizaynı, yəni hər iki yanaşmanın inteqrasiyası vacib olur. Kombinə edilmiş metodologiyanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, yalnız bir metodun məhdudiyyətlərini digər metod kompensasiya edir. Kəmiyyət yanaşma nəticələrin etibarlılığını və ölçülə bilənliyini təmin edirsə, keyfiyyət yanaşma onların dərinliyini və sosial kontekstdə izahını təmin edir. Bununla yanaşı, belə bir yanaşma tədqiqat prosesində əlavə resurslar və vaxt tələb edir. Empirik baza üçün həm sorğu dizaynı, həm də müsahibə proqramlarının hazırlanması, məlumatların toplanması və təhlili daha mürəkkəb yanaşma tələb edir. Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, kombinə edilmiş tədqiqat dizaynı universitet innovasiya investisiyalarının öyrənilməsində ən rasional yanaşma kimi qəbul olunur. Bu metodologiya yalnız cari maliyyə nəticələrini deyil, həm də universitetlərin uzunmüddətli inkişaf strategiyalarına təsirini, sosial faydalarını və innovasiya ekosistemindəki rolunu hərtərəfli şəkildə dəyərləndirməyə imkan verir. Beləliklə, kombinə edilmiş metodologiyanın tətbiqi ilə aparılan empirik araşdırmalar həm akademik cəmiyyət, həm dövlət qurumları, həm də özəl sektor üçün daha real və praktik nəticələr ortaya qoyur.
Açar sözlər: texnologiyalar, investisiyalar, universitetlər,metodologiya,kombinə edilmiş metodologiya,investisiya,müəssisə
Xülasə: Bu məqalədə kiçik və orta sahibkarlıq (KOS) subyektlərində korporativ idarəetmə mədəniyyətinin formalaşmasının investisiya cəlbediciliyinə təsiri hərtərəfli şəkildə araşdırılır. Müasir iqtisadi şəraitdə investorlar üçün müəssisələrin cəlbediciliyi yalnız maliyyə sabitliyi, mənfəətlik və rentabellik göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Bu gün kapital qoyuluşu barədə qərar qəbul edən investorlar, ilk növbədə, müəssisələrin şəffaflıq dərəcəsinə, hesabatlılıq mexanizmlərinin mövcudluğuna, korporativ etikaya sadiqliyinə, idarəetmədə maraqlı tərəflərin iştirakına və effektiv kommunikasiya kanallarına xüsusi diqqət yetirirlər. Bu baxımdan korporativ idarəetmə mədəniyyəti KOS-ların yalnız daxili idarəetmə keyfiyyətinin göstəricisi deyil, həm də onların xarici maliyyə resurslarına çıxış imkanlarını müəyyən edən strateji amildir. Məqalədə beynəlxalq təcrübə kontekstində KOS-larda tətbiq olunan korporativ idarəetmə modelləri və onların investisiya mühitinə təsiri təhlil edilmişdir. Avropa İttifaqı ölkələrinin, eləcə də Türkiyə və Şərqi Avropa dövlətlərinin nümunələri göstərir ki, güclü korporativ idarəetmə sistemi investorların inamını artırmaqla yanaşı, müəssisələrin bazar dəyərini də yüksəldir. Bununla yanaşı, Azərbaycanın mövcud iqtisadi reallıqlarında KOS-ların korporativ idarəetmə səviyyəsi, qarşılaşdıqları institusional, təşkilati və hüquqi çətinliklər, həmçinin inkişaf perspektivləri öyrənilmişdir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, KOS-larda korporativ idarəetmə mədəniyyətinin gücləndirilməsi bir tərəfdən investisiya risklərinin azaldılmasına, digər tərəfdən isə kapitalın daha əlverişli şərtlərlə cəlb edilməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, düzgün formalaşdırılmış idarəetmə sistemi müəssisələrin uzunmüddətli dayanıqlı inkişafını təmin edir, onların rəqabətqabiliyyətini artırır, beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirir və sosial-iqtisadi mühitdə etibarlı tərəfdaş imicinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Açar sözlər: KOS, korporativ idarəetmə, investisiya cəlbediciliyi, şəffaflıq, hesabatlılıq, dayanıqlı inkişaf
Xülasə: Bu məqalədə Azərbaycanda rəqəmsal texnologiyaların təchizat zəncirində tətbiqinin nəzəri əsasları və praktiki mexanizmləri təhlil olunur. Rəqəmsal təchizat zənciri informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının, süni intellektin, Böyük Məlumat analitikasının və blokçeyn platformalarının inteqrasiyası vasitəsilə istehsal və logistik proseslərin səmərəliliyini yüksəldən müasir idarəetmə forması kimi təqdim edilir. Məqalədə ERP və SCM sistemlərinin tətbiq modelləri, rəqəmsallaşmanın regional əməkdaşlıq və geostrateji üstünlüklərə təsiri ətraflı şəkildə izah edilir. Müxtəlif ölkələrin rəqəmsal təchizat zənciri sahəsindəki təcrübələri müqayisəli şəkildə təhlil olunur və bu sistemlərin resursların optimallaşdırılması, şəffaflıq və dayanıqlıq baxımından üstünlükləri vurğulanır. Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya üzrə dövlət proqramları, qəbul olunan hüquqi-normativ sənədlər və biznes sektorunda həyata keçirilən layihələr geniş araşdırılır. Məqalənin sonunda Azərbaycanda rəqəmsal təchizat zəncirinin inkişafı üçün praktiki tövsiyələr verilir.
Açar sözlər: rəqəmsal texnologiyalar, təchizat zənciri, rəqəmsal transformasiya, ERP, Azərbaycan.
Xülasə: İqlim dəyişikliyinin sürətlənməsi, fosil yanacaq ehtiyatlarının məhdudluğu və geosiyasi qeyri-sabitliklər qlobal miqyasda enerji keçidini zəruri edir və bu kontekstdə bərpa olunan enerji texnologiyaları dayanıqlı inkişafın əsasına çevrilir. Ənənəvi olaraq karbohidrogenlərlə zəngin olan Azərbaycan bu qlobal dəyişikliyin ciddi nəticələrini nəzərə alaraq, enerji qarışığının şaxələndirilməsinə strateji şəkildə yönəlir. Bu məqalədə günəş, külək, su elektrik, geotermal və biokütlə kimi müxtəlif bərpa olunan enerji texnologiyaları və onların Azərbaycanda inkişaf potensialı araşdırılır. Tədqiqatın məqsədi Azərbaycanın enerji sektorunda bərpa olunan mənbələrin rolunu müəyyənləşdirmək, bu keçidin üstünlüklərini və mövcud çətinliklərini təhlil etməkdir. Metod olaraq normativ sənədlərin, rəsmi statistikaların və beynəlxalq təşkilatların hesabatlarının təhlili aparılmış, həmçinin müqayisəli yanaşma ilə digər ölkələrin təcrübəsi nəzərə alınmışdır. Bu keçidin çoxşaxəli strateji əhəmiyyəti izah edilir: enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizənin effektivliyi, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və yeni iş yerlərinin yaradılması. Azərbaycan 2030-cu ilə qədər enerjisinin 30%-ni bərpa olunan mənbələrdən istehsal etməyi, 2050-ci ilə qədər isə istixana qazı emissiyalarını 40% azaltmağı hədəfləyir və bu istiqamətdə mütərəqqi siyasət çərçivələri, Dünya Bankının AZURE layihəsi və yaşıl hidrogenin inkişafı üzrə beynəlxalq tərəfdaşlıqlar kimi təşəbbüslərlə dəstəklənir. Eyni zamanda, Xəzər dənizində quruda və dənizdə külək enerjisi potensialının yüksək olması, Azərbaycanın bu sahədə regional liderə çevrilmək imkanlarını artırır. Ölkənin dəyişən enerji strategiyası yalnız daxili tələbatı qarşılamır, həm də onu regional ticarət üçün potensial “yaşıl enerji dəhlizi” kimi mövqeləndirərək, enerji mənzərəsində transformativ bir dəyişiklik vəd edir. Nəticə olaraq, Azərbaycanın bərpa olunan enerjiyə keçidi, davamlı inkişaf və qlobal enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən strateji bir istiqamət kimi qiymətləndirilə bilər.
Açar sözlər: Azərbaycan, yaşıl enerji, bərpa olunan enerji strategiyası, texnologiya.
Xülasə: Məqalədə Azərbaycanda universitet idarəçiliyi modeli təhlil olunur və bu işdə rektorun rolu qeyd edilir. Məqalədə göstərilir ki, akademik bilik universitetin dəyərlərinin qorunması və tədris prosesinin düzgün təşkili üçün vacibdir. Eyni zamanda, iqtisadi qeyri-sabitlik və sosial dəyişiklik dövrlərində menecment bacarıqları və sahibkarlıq yanaşması universitetin inkişafı üçün həlledici ola bilər. Sonda isə universitetin struktur bölməsi olan departamentin funksiyaları izah olunur. Departament əsas təhsil proqramlarının təşkili və həyata keçirilməsinə cavabdehdir və universitetin akademik fəaliyyətinin əsas daşıyıcı bölməsidir. Nəticə olaraq, məqalədə müasir universitetin uğurlu idarə olunması üçün rektorun həm akademik, həm də inzibati sahədə balanslı bacarıqlara malik olmasının vacibliyi qeyd edilir.
Açar sözlər: Azərbaycan universitet modeli, Universitet idarəçiliyi, rektorun rolu, akademik liderlik, menecment bacarıqları, tədris prosesi, elmi fəaliyyət.
Xülasə: Məqalədə Astara rayonunun Alaşa kəndində yerləşən Əlişa qalasının tarixi, arxeoloji və mədəni əhəmiyyəti, həmçinin onun regional turizm potensialına təsiri elmi əsaslarla təhlil olunur. 2023–2025-ci illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində qalada dörd bürc, sitadel hissəsi, inkişaf etmiş kanalizasiya sistemi, lotusvari hovuz kompleksi, 8 metrlik su borusu və XII–XIV əsrlərə aid saxsı və memarlıq tapıntıları aşkar edilmişdir. Tapılan lotus formalı hovuzun Yaxın Şərq və Hindistan memarlığına bənzərliyi onun nadir memarlıq nümunəsi kimi dəyərləndirilməsinə səbəb olmuşdur. Astara rayonunun dağlıq-düzənlik relyefi, Xəzər sahili boyunca yerləşməsi, subtropik iqlimi, termal bulaqları və Hirkan Milli Parkı kimi ekosistem resursları bölgənin ekoturizm və mədəni turizm sahəsində geniş imkanlara malik olduğunu göstərir. Eyni zamanda, Əlişa toponiminin etimoloji araşdırmaları onun ümumtürk toponimik sistemində tutduğu yer və Qazaxıstanla tarixi-etnoqrafik bağlılıqlarını ortaya qoyur. Məqalədə turizmin davamlı inkişafı üçün yolların təmiri, infrastrukturun gücləndirilməsi, müasir qonaqlama obyektlərinin yaradılması, yerli əhalinin maarifləndirilməsi və turizm fəaliyyətinə cəlb olunması kimi kompleks tədbirlərin vacibliyi vurğulanır. Əlişa qalasının beynəlxalq sərgilərdə təqdim edilməsi, sosial mediada aktiv tanıtımı və turizm marşrutlarına daxil edilməsi həm mədəni irsin qorunması, həm də regionun sosial-iqtisadi inkişafı üçün strateji addım kimi təqdim olunur.
Açar sözlər:Astara, Əlişa qalası, xalq yaddaşı, arxeoloji irs, etnoqrafiya, tarixi abidə, turizm
Xülasə: Görkəmli Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi Mirzə Bala Məhəmmədzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə (AXC) və milli istiqlal ideyasına həsr olunmuş dəyərli əsərlər ərsəyə gətirib. Belə əsərlərdən biri də "Azərbaycan Misaqi-Millisi: 28 May İstiqlal Bəyannaməsinin təhlili"dir. Əsərin 1927-ci ildə ərəb qrafikası ilə yazılmış nüsxəsi Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin kitabxanasında saxlanılır. Bu əsərində M.B.Məhəmmədzadə AXC-nin İstiqlal Bəyannaməsinin maddələrini şərh edir və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi altında "Müsavat" partiyasının milli istiqlala nail olunmasında oynadığı rolu ətraflı izah edir. Əsərdə həmçinin Osmanlı türklərinin Azərbaycan xalqına qardaşlıq yardımı və onun milli ədəbiyyatda əks olunması məsələlərinə də toxunulur. Bu məqalə M.B.Məhəmmədzadənin həyatı, milli istiqlal uğrunda mübarizəsi, həmçinin muzeydə saxlanılan əsərləri və onların məzmunu haqqında məlumatları özündə ehtiva edir. Bundan əlavə, həmin əsər əsasında dövrün ictimai-siyasi, ədəbi və mədəni hadisələri şərh edilir. M.B.Məhəmmədzadə, İstiqlal Bəyannaməsinin maddələrini şərh edərək, AXC-nin bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar verdiyini, qadınlara seçki hüququ tanıdığını və Şərqdə ilk dünyəvi, demokratik respublika olduğunu vurğulayır. O, ruhanilərin və bəzi radikal dindarların mühafizəkar mövqeyini tənqid edir, milli birliyin əhəmiyyətini, xüsusilə də sünni və şiə məzhəbləri arasındakı ixtilafların aradan qaldırılmasını müdafiə edir. M.B.Məhəmmədzadə əsərində milli azadlıq mübarizəsində maarifçi ziyalıların ədəbi fəaliyyətlərinin də roluna toxunur. Nəticə etibarı ilə, məqalə müəllifin milli istiqlal ideyasını, onun prinsiplərini, məqsədlərini və bu mübarizədə qarşılaşdığı çətinlikləri geniş şəkildə təhlil edir. Bu əsər Azərbaycanın müstəqillik tarixinin öyrənilməsi üçün əvəzsiz bir mənbədir.
Açar sözlər: Mirzə Bala Məhəmmədzadə, Azərbaycan Misaqi-Millisi, AXC, İstiqlal Bəyannaməsi
Xülasə: Məqalədə Azərbaycanda qadın bəzəklərinin tarixi, etnoqrafik və simvolik xüsusiyyətləri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Tədqiqatın əsas məqsədi qadın bəzəklərinin yalnız estetik məqsəd daşımadığını, həm də dini, qoruyucu və sosial funksiyalara malik olduğunu göstərməkdir. Bu məqsədlə arxeoloji qazıntılar, yazılı mənbələr və şifahi etnoqrafik məlumatlar sistemli şəkildə təhlil edilmişdir. Məqalədə müxtəlif amuletlər, ulduz və aypara motivləri, quş və balıq təsvirləri, firuzə, əqiq, zümrüd, mirvari və digər qiymətli daşlardan istifadə nümunələri təqdim olunmuşdur. Həmçinin, kəmər, sırğa, üzük və bilərziklərin həm bəzək, həm də qoruyucu və müalicəvi simvol kimi rolu araşdırılmışdır. Qadın bəzəklərinin fərdi və ictimai həyatda tutduğu yer, toy və mərasimlərdə istifadəsi, dini məhdudiyyətlər və dövrlərə görə dəyişən adət-ənənələr də diqqət mərkəzində saxlanılmışdır. Tədqiqat göstərir ki, qadın bəzəkləri həm estetik zövqün ifadəsi, həm qoruyucu vasitə, həm də ictimai status və ailə həyatında rolun simvolu olmuşdur. Məqalədə bəzəklərin üzərindəki naxışların ibtidai dövrdən XIX əsrə qədər keçdiyi tarixi inkişaf mərhələləri, dini-mitoloji kökləri və xalqın dünyagörüşünü əks etdirməsi izah edilmişdir. Bu baxımdan, qadın bəzəkləri həm mədəni irs, həm də etnoqrafik və simvolik araşdırmalar üçün zəngin material kimi təqdim olunmuşdur.
Açar sözlər: qadın bəzəkləri, amulet, qiymətli daşlar, etnoqrafiya, simvolizm, Azərbaycan
Xülasə: Bu məqalə Naxçıvanın Tunc dövrü mədəniyyətini ətraflı arxeoloji materiallar əsasında təhlil edir. Tədqiqat, Kür-Araz mədəniyyətinin geniş kontekstində Naxçıvan bölgəsinin özünəməxsus sosial strukturunu, məskunlaşma strategiyalarını və müxtəlif sənətkarlıq sahələrinin, xüsusilə də dulusçuluğun inkişaf dinamikasını dərindən araşdırır. Məqalədə I və II Kültəpə, Ovçulartəpəsi, Maxta, Şahtaxtı, Oğlanqala kimi əsas yaşayış məskənlərində aparılmış arxeoloji qazıntıların nəticələri təqdim olunur. Bu abidələrin stratigrafik təhlili, Tunc dövrü yaşayış yerlərinin kompleks çoxqatlı quruluşunu, onların funksional bölgüsünü, müdafiə xüsusiyyətlərini və memarlıq elementlərini aydın şəkildə əks etdirir. Əldə edilmiş maddi-mədəniyyət nümunələri, xüsusilə də keramika və metal əşyalar, regionun Kür-Araz mədəniyyəti ilə sıx əlaqəsini və onun lokal inkişaf yollarının spesifikasını ortaya qoyur. Dulusçuluq sənəti Tunc dövründəki mədəni inkişafın mühüm göstəricisi kimi diqqət mərkəzindədir. Tədqiqatlar göstərir ki, sadə qabların istehsalından dulus çarxının geniş tətbiqinə, yüksək estetik keyfiyyətli boyalı keramik nümunələrin yaranmasına və ixtisaslaşmış emalatxana komplekslərinin fəaliyyətinə qədər olan proseslər yerli texnoloji biliklərin formalaşmasını və bədii zövqün təkamülünü əks etdirir. Naxçıvanın Yaxın Şərq, Mesopotamiya və Cənubi Qafqaz regionları ilə intensiv iqtisadi və mədəni əlaqələri, qazıntılar zamanı aşkarlanmış Misir pastasından hazırlanmış muncuqlar və nadir şirli qablar kimi artefaktlarla möhkəm şəkildə sübuta yetirilir. Bundan əlavə, Ordubad rayonundakı Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri, Tunc dövrü cəmiyyətinin mifoloji təsəvvürlərini və etnoqrafik inanclarını əks etdirən əhəmiyyətli vizual mədəniyyət nümunəsi kimi tədqiq olunur. Məqalənin nəticələri göstərir ki, Naxçıvan Tunc dövründə regional və beynəlxalq miqyasda mühüm mədəni, iqtisadi və strateji bir mərkəz rolunu oynamış, qədim Azərbaycanın inkişafında xüsusi yer tutmuşdur. Bu tədqiqat, regionun tarixi və mədəni irsinə dair yeni perspektivlər təqdim edir.
Açar sözlər: Naxçıvanın Tunc dövrü mədəniyyəti, Kür-Araz mədəniyyəti, Erkən və Orta Tunc dövrü, Arxeoloji qazıntılar, I və II Kültəpə
Xülasə: Qazax rayonunun arxeoloji, tarixi-memarlıq abidələrinin bir qismi Avey Dövlət tarix-mədəniyyət qoruğunun ərazisində yerləşir. Qoruq ərazisində qədim daş dövründən başlayaraq son orta əsrlərə qədər arxeoloji abidələrə rast gəlinir. Bunlar qədim və yeni daş dövrünə aid mağara və açıq düşərgələr, tunc dövrü kurqanları, antik-ilk orta əsrlərə aid Alban kilsəsi və erkən xristianlıq dövrünün mağara-məbədləri, şəhər yerinin qalıqları, su quyuları, yaşayış yerləri, yel dəyirmanının qalıqları, istehakam qalıqları və s.-dən ibarətdir. Bu abidələrin tədqiqində ilk cığır XX əsrin 40-60-ci illərində Damcılı və Daş Salahlı mağaralarında aparılmış pelolit-mezolit dövrü araşdırmaları olmuşdur. Son illərdə yapon alimləri ilə birlikdə Damcılıda aparılan tədqiqatlar yeni elmi nailiyyətlərin əldə edilməsinə imkan yaratmışdır. Avey qoruğu ərazisində son iki ildə tunc dövrü abidələrinin öyrənilməsi istiqamətində araşdırmalar aparılmaqdadır. Tədqiq edilmiş kurqan qəbirləri tunc dövründə ərazinin əhali məskunlaşması, dəfn adətlərindəki müxtəliflik, mədəniyyətlərin vəhdəti məsələlərinin araşdırılması baxımından sərhədsiz imkanlar açmışdır. Arxeoloji abidələrlə zəngin olan qoruq ərazisində arxeoturizm üçün perspektivlər mövcuddur. Açıq dağ arxeoturizminin inkişaf etdirilməsi baxımından çox əlverişli məkanda qərarlaşan, baxımlı və əsrarəngiz təbii şəraiti və iqlimi olan bu ərazidə yerləşən arxeoloji abidələrin tədqiqinin ölkə iqtisadiyyatına tətbiqi sahəsində imkanlar əlverişlidir. Xüsusilə son illərdə qoruq ərazisinə gələn turist sayının çoxluğunu nəzərə alaraq bölgədə həm əlverişli coğrafi məkan, həm maraqlı və ekstremal gəzinti sahəsi, həm də arxeoloji abidələrin zəngin yerləşdiyi ərazi kimi Avey qoruğunun arxeoturizmə verəcəyi töhfələr mütləq nəzərə alınmalı və bu sahədə mükəmməl proqram işlənib hazırlanmalıdır.
Açar sözlər: Qazax, Avey, Göyəzən, Damcılı, Əskipara, arxeoturizm, mağaralar, alban məbədi, tunc dövrü, kurqanlar
Xülasə: Məqalədə Qafqaz Albaniyasının zəngin maddi mədəni irsi üzərində sistemli və kompleks elmi təhlil aparılır. Tədqiqatda xristian dini abidələri, qədim qəbir kompleksləri, yerli zərbxanaların istehsalı olan sikkələr, dövrün pul münasibətləri, monumental heykəltəraşlıq nümunələri və estetik cəhətdən yüksək səviyyədə hazırlanmış bədii keramika məmulatları bu qədim sivilizasiyanın aparıcı maddi mədəniyyət göstəriciləri kimi geniş şəkildə qiymətləndirilir. Müəllif arxeoloji qazıntılar, müxtəlif maddi tapıntılar və elmi mənbələr əsasında həmin dövrün sosial-iqtisadi quruluşunu, dini dünyagörüşünü və əhalinin gündəlik həyat tərzini ətraflı şəkildə təhlil edir. Məqalədə, eyni zamanda, Qafqaz Albaniyasının yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz regionunun ümumi mədəni inkişafı baxımından oynadığı mühüm tarixi rol xüsusi olaraq vurğulanır. Müəllif maddi irsin qorunmasının və elmi dövriyyəyə daxil edilməsinin əhəmiyyətinə də diqqət çəkir.
Açar sözlər: Qafqaz Albaniyası, memarlıq, daşişləmə, kilsə, abidə, türk etnomədəniyyəti.
Xülasə: Məqalədə muzey işində transformasional liderliyin əsas xüsusiyyətləri araşdırılır, rəhbərlik və idarəetmə modelləri barədə elmi informasiya təqdim olunur. "Muzey lideri kim ola bilər?" sualı kontekstində müəllif yenilikçi liderin xarakterik xüsusiyyətlərini təhlil edir, ənənəvi liderliklə transformasional liderlik arasındakı fərqləri müqayisəli şəkildə təqdim edir, transformasional liderliyin inkişafı üçün atılmalı olan əsas addımlar barədə elmi mülahizələr irəli sürür. Transformasional liderlik anlayışı ilə bağlı bir sıra elmi nəşrlərə istinad olunur; bu nəşrlərdə yalnız anlayışın mahiyyəti deyil, eyni zamanda muzey idarəçiliyində mövcud olan problemlər də araşdırılır. Müəllif beynəlxalq təcrübəyə əsaslanaraq, elmi mənbələrlə yanaşı, müxtəlif muzey bloqlarının rolunu da qeyd edir və Amerika Muzeylər Assosiasiyasının rəhbərlik və təşkilati strukturla bağlı qəbul etdiyi xüsusi elektron standartlar haqqında da məlumat təqdim edir. Bundan əlavə, mədəniyyət və incəsənət sahəsində fəaliyyət göstərən liderlərin daşımalı olduğu əsas xüsusiyyətlərə də toxunulur. Müəllif bu sahədə transformasional liderlərin yaradıcı düşüncəyə malik, innovasiyaları təşviq edən, sənətə həqiqi bağlılıq nümayiş etdirən şəxslər olduğunu vurğulayır. Bu cür liderlərin motivasiya, strateji planlama və ünsiyyət bacarıqları sayəsində həm təşkilat daxilində sağlam əməkdaşlıq mühiti yaratmaq, həm də cəmiyyətin mədəni inkişafına töhfə vermək imkanına malik olduqları oxucuya çatdırılır. Həmçinin Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin rəhbərinin mədəni irsin təbliği və dinamik təhsil proqramlarının yaradılması üçün strateji təşəbbüslərdən necə istifadə etməsi də araşdırılır. Dəyişiklikləri qəbul etməklə, yerli və beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığı inkişaf etdirməklə muzey özünü Azərbaycanda bir mədəniyyət mərkəzi kimi göstərmişdir. Tədqiqat müasir çağırışlara uyğunlaşmaqda muzeyin missiyasını və sürətlə inkişaf edən qlobal mədəni mənzərədə onun davamlılığını təmin etməkdə transformasiya liderliyinin vacibliyini vurğulayır. Nizami Muzeyi inkişaf və aktuallıq axtaran digər mədəniyyət müəssisələri üçün də mənbə rolunu oynayır.
Açar sözlər:Nizami muzeyi, muzeyşünaslıq, ekspozisiya, ədəbiyyat, incəsənət;
Xülasə: Məqalə XI–XIII əsrlərdə Azərbaycanın memarlıq irsinin tədqiqinə həsr olunmuşdur və bu dövrə aid memarlıq nümunələri vasitəsilə regionun siyasi-mədəni transformasiyasını, sənətkarlıq potensialını və ideoloji simvolikasını kompleks şəkildə araşdırır. Tədqiqat Səlcuq və Atabəylər dövlətlərinin şəhərsalma siyasətindən tutmuş, abidə inşasına qədər uzanan geniş spektrli prosesləri əhatə etməklə, Azərbaycan memarlığının tarixi inkişaf xəttini ümumtürk mədəniyyət kontekstində təqdim edir. Məqalənin əsas məqsədi Azərbaycanın Orta əsr memarlıq irsini sadəcə estetik baxımdan deyil, həm də sosial, siyasi və iqtisadi aspektlərdən qiymətləndirməkdir. Bu kontekstdə, memarlıq nümunələri dövrün cəmiyyət quruluşu, ideoloji təmayülləri və estetik prioritetləri barədə informasiya mənbəyi rolunu oynayır. Müdafiə memarlığı sahəsində təhlil olunan qalalar – Gülüstan, Əlincə, Mərdəkan, Ramana və Bakı Qız qalası – hərbi strategiya ilə yanaşı, şəhərsalma strukturunun və ictimai təhlükəsizlik konsepsiyasının formalaşmasında əhəmiyyətli yer tutur. Bu abidələrin memarlıq həlli, inşaat texnologiyası və yerləşmə coğrafiyası dövrün siyasi sabitliyinin ifadəsi kimi qiymətləndirilir. Xatirə memarlığında isə türbələrin planlaşma prinsipləri, dekorativ elementləri və simvolik mənası üzərində ətraflı dayanılır. Möminə Xatun türbəsi, Marağadakı Qırmızı və Göy günbəzlər, Həmədan və Xərrəqan türbələri memarlıq məktəblərinin sənətkarlıq və texnoloji səviyyəsini göstərən önəmli nümunələrdir. Kaşı və çini sənətinə dair təhlillər dövrün vizual mədəniyyətini, fəlsəfi simvolikasını və material istifadəsindəki texnoloji inkişafı üzə çıxarır. Səkkizguşəli ulduz, girih naxışlar və kufi yazılar həm dini-fəlsəfi məna daşıyır, həm də abidələrin bədii dəyərini artırır. Metal məmulatlarda əjdaha, quş, buta və qoç boynuzu kimi simvolların istifadəsi Orta əsrlər Azərbaycan estetikasının çoxşaxəli semantik məzmununu açır.
Açar sözlər: Qalalar, XI-XIII əsrlər, memarlıq ənənələri, türbə, kaşı.